VEČERNJE NOVOSTI: Leptiri i leptirice koji lede krv

Jovan Ristić i Dragan Jovićević napisali studiju o izgubljenim svetovima srpske filmske fantastike. Ovaj žanr u našoj kinematografiji je redak iako imamo bogato mitološko nasleđe, pišu Večernje novosti u tekstu koji se bavi knjigom objavljenom u vreme FEST-a.

  “Majstor i Margarita” i  “Leptirica”

ZAR mi uopšte imamo fantastiku – bio je najčešći komentar koji su slušali osnivači Festivala srpskog filma fantastike, koji će u oktobru biti održan jubilarni, 10. put.

Jovan Ristić i Dragan Jovićević, “novinari po vokaciji, a direktori Festivala po opredeljenju”, proteklih godina dokazali su “nevernim Tomama” da je fantastika žanr koji je duboko ukorenjen u srpskom filmu. Svoja zapažanja stavili su “crno na belo” u knjizi “Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike”, koju je objavio Filmski centar Srbije.

Ova dvojezična knjiga (srpsko-engleski prevod) sadrži istoriju fantastike u srpskom i jugoslovenskom filmu. Autori su elemente fantastike pronašli u čak 250 ostvarenja, počev od nemog filma “Faun” Ernesta Bošnjaka (1924) do prvog srpskog 3D filma “Peti leptir” Milorada Milinkovića (2014).

– Fantastika u srpskom filmu ima status izuzetka. Čini nam se da bi moralo da bude drugačije, jer je srpsko mitološko nasleđe izuzetno bogato, i zato što verovatno naša jedina internacionalno prihvaćena reč “vampir” potiče iz miljea folklornog, natprirodnog, fantastičnog – piše Jovan Ristić.

Knjiga donosi detaljan pregled kratkometražnih, srednjemetražnih i igranih filmova u svim žanrovima fantastike (čista, naučna, hororska i epska fantastika), kao i stotinak fotografija koji ilustruju scene iz pomenutih ostvarenja.

Prvi dugometražni film fantastike u istoriji jugoslovenske i srpske kinematografije bio je “Čudotvorni mač” (1950), Vojislava Nanovića. Film je bio ekranizacija dve srpske bajke, “Baš Čelik” i “Zlatna jabuka”, a u ovaj projekat uloženo je mnogo novca, produkcija je bila gotovo holivudska.

Srpska fantastička scena, kao i scena “Novog srpskog filma”, izvele su, po mišljenju Jovana Ristića, prvi višestruki prodor u javnost 2009. i 2010. godine sa četiri igrana filma – “Zona mrtvih, “Život i smrt porno bande”, “Edit i ja” i “Srpski film”. Prvi srpski dugometražni film sa zombijma “Zona mrtvih” nije imao većeg uspeha u domaćim bioskopima, ali je imao odličnu međunarodnu distribuciju.

– Ovaj dobrodušni film pun naive imao je odličnu gledanost, delimčno slabu glumu, a zamerena mu je uprošćenost podele na dobro i zlo, što je promašen argument, jer je “Čudotvorni mač” zapravo bajka – ocenjuje Ristić.

Čuvena scena u pećini u kojoj demon dobacuje veštici – “Daj babo glavu!” – ušla je u istoriju popularne kulture Srbije i Jugoslavije.

Mada je fantastika u svetskom filmu tokom šezdesetih godina iznedrila dela izuzetne vrednosti (“Odiseja u svemiru”, “Planeta majmuna”), Srbija je u istom periodu proizvela samo jedan film ovog žanra – “Bokseri idu u raj” (1967) Branka Ćelovića.

Po mišljenju Jovana Ristića, prvi ozbiljan igrani film fantastike bio je “Majstor i Margarita” (1972), Aleksandra Saše Petrovića, po motivima romana Bulgakova. Priča o profesoru crne magije, a zapravo đavolu lično, postigla je veliki uspeh i bila apsolutni pobednik Pulskog festivala, a na Venecijanskom festivalu okitila se Srebrnim lavom.

– Fantastika je bljesnula svom snagom u “Leptirici” (1973) Đorđa Kadijevića. Film je uneo folklornu stravu i užas u svaku jugoslovensku kuću, izuvši iz cipela čitavu generaciju gledalaca, i najmanje jednog poslavši u grob – smatra kritičar Dejan Ognjanović, čije reči prenose autori pomenute knjige.

Sedamdesete su na velikom platnu počele i završile se sa đavolom, kao glavnim junakom. Veljko Bulajić je 1979. snimio film hororske fantastike “Čovjek koga treba ubiti”.

– Mada se film nije proslavio u domaćim bioskopima ostao je upamćen po visokom budžetu, izvrsnim specijalnim efektima i maskama, prvoj lezbijskoj sceni u jugoslovenskoj kinematografiji i fetišističkim scenama Pakla kakve su retko viđane i u svetskom filmu – piše Ristić.

Po njegovim rečima, domaća kinematografija nije dovoljno iskoristila potencijale žanra fantastike, a bogato mitološko nasleđe Srbije nije ostavilo bitniji uticaj na ovdašnje stvaraoce.

– U najboljim danima Jugoslavije Srbija je proizvodila samo petnaestak filmova godišnje. U pet filmski najbogatijih godina (1967, 1968, 1984, 1985. i 1988.) fantastika se pojavila samo jednom: u ostvarenju Slobodana Šijana “Davitelj protiv davitelja” – napominje Ristić.

Rekordan broj bioskopskih filmova sa elementima fantastike u vreme Jugoslavije postavljen je pred sam kraj postojanja zajedničke države – 1989. godine, sa četiri naslova, među kojima su “Sabirni centar” i “Vreme čuda”. Jedan od najvećih komercijalnih uspeha u žanru fantastike tih godina zabeležio je hit film Srđana Dragojevića “Mi nismo anđeli” (1992).

Početkom novog milenijuma stasava genaracija mladih autora koji će napraviti značajna ostvarenja u žanru fantastike, poput Mladena Đorđevića i njegovog filma o zombijima “Živi mrtvaci” ili Stevana Filipovića i njegovog debitantskog ostvarenja “Šejtanov ratnik”.

– Imao sam ogromnu odbojnost prema filmovima koji su se tada prikazivali u bioskopima. Nisam imao utisak da njihovi tvorci istinski vole film. “Šejtan” je bio pobuna i poruka: “Eto šta može da uradi generacija koja iskreno voli film” – objasnio je Filipović.

ODANI ZEČEVIĆ

JOVAN Ristić izdvaja Dejana Zečevića, kao reditelja odanog žanru fantastike i autora “TT sindroma” (2002), “žanrovski najčistijeg horor filma do tada”.

– To je verovatno bio najžešći ulazak u žanr. Ušli smo u to sa bezobrazlukom, usled bespoštedne odluke da napravimo ono što volimo. Takvu energiju imaš dok si mlad. Drago mi je što sam je iskoristio – objasnio je Dejan Zečević.

D. Jovićević: Elementi fantastike u 250 srpskih filmova

U istoriji srpske kinematografije bilo je čak 250 filmova sa elementima fantastike, istakao je u izjavi za Tanjug Dragan Jovićević, koautor knjige “Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike”, koja je predstavljena danas u okviru 22. Festivala evropskog filma na Paliću.

Knjigu je objavio Filmski centar Srbije. Jovićević i Jovan Ristić su proteklih pet godina, kao organizatori Festivala fantastike u Beogradu, otkrivali te izgubljene svetove.

“Ideja je bila da pronađemo u kojim su sve filmovima domaće produkcije skriveni motivi fantastike, bilo da je to folklorna fantastika iz srpskog istorijskog nasleđa, bilo da je u pitanju fantastika koju je poslednjih decenija promovisala zapadna kinematografija”, rekao je Jovićević.

Kao primere naveo je čuvene naslove “Matriks” i “Gospodara prstenova”.

“Istraživali smo kompletan uticaj fantastike na domaća ostvarenja i pronašli neverovatan zbir od 250 ostvarenja, koja smo sabrali i objavili u ovoj knjizi”, istakao je on.

Kako je dodao, Ristić je uradio istorijski deo koji obuhvata čak 90 godina, a on filmološki, odnosno analize kako su ti filmovi izgledali, u kojim se segmentima nalazi fantastika.

Prvi na listi domaćih filmova sa fantastičnim elementima bio je “Faun” Ernesta Bošnjaka iz 1924. godine, a najnoviji je prošlogodišnji “Peti leptir” Milorada Milinkovića.

Na listi su i “Čudotvorni mač” Vojislava Nanovića (1950), “Leptirica” Đorđa Kadijevića (1973), “Lijepe žene prolaze kroz grad” Želimira Žilnika (1986), “Sabirni centar” Gorana Markovića (1989), “Sveto mesto” Kadijevića (1990), “TT Sindrom” Dejana Zečevića (2002), “Šejtanov ratnik” (2006)…

Jovićević već godinama redovno prati Festival evropskog filma na Paliću.

“Bez obzira na finansijske poteškoće, imam utiskak da je ovogodišnje izdanje znatno bolje po izboru fimova, po kvalitetu programa i sadržaja i da ima nekoliko vrlo interesantnih programskih celina”, ocenio je on.

Kako je dodao, “u prvoj polovini, koju smo do sada videli – počev od otvaranja sa filmom “Život posle” Magnusa Von Horna, do sinoćnjeg filma Vima Vendersa “Sve će biti u redu” i to u 3D projekciji, bilo je neočekivanih, pa i iznenađujućih ostvarenja”.

Na festivalu predstoje još tri večeri, “u kojima očekujem neke jake filmove, pa ćemo tek videti ukupan rezultat”, rekao je Jovićević, dodajući da je ono što je već sigurno – činjenica da je ovo jedan od do sada najtoplijih festivala na Paliću.

Predstavljanje u UKS – ”Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike” i “Nova srpska pripovetka”

Danas će se, u Velikoj sali Udruženja književnika Srbije (Francuska 7) od 19.00, održati tribina “Iz iskre reči” na kojoj će biti predstavljene dve knjige!

Gosti večeri pod nazivom „Fantastika danas“, Jovan Ristić i Dragan Jovičević predstaviće svoju knjigu „Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike”. Ovaj veliki i ozbiljni poduhvat obuhvata istoriju srpskog (i jugoslovenskog) igranog filma fantastike 1924 – 2014, koju je napisao Jovan Ristić, ali i žanrovsku istorizaciju kratkometražnog filma fantastike (1990 – 2014), koju potpisuje Dragan Jovićević.

Veče će obogatiti pisac Goran Skrobonja, koji će predstaviti antologiju „Nova srpska pripovetka“. Gosti će, kao veliki poznavaoci domaće scene, govoriti o književnim i filmskim delima iz oblasti fantastike.

Razgovor vode književnice Gordana Petković i Tamara Lujak.

Na FEST-u predstavljeni “Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike”

Knjiga Jovana Ristića i Dragana Jovićevića “Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike” predstavljena je na tribini u Domu omladine, u okviru aktuelnog FEST-a. Uz autore tu su bili i Miroljub Stojanović, urednik Filmskog centra Srbije, i Mladen Đorđević, selektor FEST-a. Moderator je bio Ivan Velisavljević.

fest 2015 izgubljeni svetovi sff

Na samom početku razgovora istaknuto je da je sama knjiga jedno “kapitalno izdanje za sprsku fantastiku”, a autori su napomenuli da ih je u tu priču zapravo uveo Festival srpskog filma fantastike, koji je imao i jednu sekciju čije je ime poslužilo za naslov knjige.

Miroljub Stojanović je istakao kako se, u poslednje vreme, sve više dešava da pojedini domaći autori nisu zadovoljni činjenicom da njihovi filmovi nigde nisu zabeleženi, a da “Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike” najbolje pokazuje značaj proučavanja tog sveta, mada se na nju čekalo “tri sezone”.

Dragan Jovićević je morao da doda da se zapravo čekalo “pet sezona”, ali s ozbirom da su autori 2010. godine, kada se ideja rodila, imali na umu brošuru, a da su na kraju završili sa knjigom – dvojezičnim izdanjem na preko 500 stranica, što znači da je odlaganje omogućilo da se otkriju mnogi bitni podaci, te da su “rasle ambicije kako je i knjiga rasla”.

Jovan Ristić je bio zadužen za “statistiku”, pa je napomenuo da su u knjizi obrađena 166 naslova, po hronologiji, a da nije bilo insistirano na razvrstavanju kratkog i dugog metra. “Da smo se ograničili na dugi metar onda bi priču započeli sa ‘Čudotvornim mačem'”, napomenuo je on i dodao da se on bavio istorijom i vezom srpskog i jugoslovenskog filma, jer se moralo ispratiti šta se dešavalo u tom periodu od 50-60 godina, a da je Jovićević obradio period od 1990-tih.”Možda nismo dali sve odgovore, ali smo postavili dosta pitanja”, zaključio je Ristić.

Mladen Đorđević je upitan da prokomentariše odnos prema fantastici i šta se tu promenilo, a on smatra da “suštinski nije došlo do promene”, da je odnos isti kao i ranije, da se na fantastiku gleda kao na nešto trivijalno, a da u školama imam otpor profesora. “Meni je interesantno pitanje šta je naš srpski film fantastike i da li zaroniti u slovensku mitologiju ili se okrenuti zapadu ili ići na nešto treće”.