Antiutopija iz ličnog iskustva

Drugo predavanje u okviru Kluba 128 na Filološkom fakultetu bilo je posvećeno čuvenom Jegeniju Zamjatinu (po negovoj antiutopiji “Mi”) koju je održao profesor dr Aleksandar Ilić. No, kako je on imao prilike da živi u jednom “pokušaju utopije” (rođen je u Čehoslovačkoj 1945. godine), onda je i njegovo predavanje mnogo češće odlazilo u vode koje su se bavile političkim temama vezanim za totalitarizam, socijalizam, liberalizam.

Zamjatinova kritka kolektivizma

“Mi smo jedina od bivših socijalističkih zemalja koja nije raskrstila sa utopijom”, rekao je na početku svog predavanja Ilić kao uvod u priču o Zamjatinu. No, pre toga je morao da podseti na to da su utopije stvarali filozofi i proroci, a kritikovali pisci. Platon je bio prvi u pokušaju stvaranja idealne države “u kojoj su pesnici proterani”. Upravo se to, kako je dr Ilić naglasio, desilo Zamjatinu.

Ovaj ruski pisac je najčuveniji po svom romanu “Mi”, iz 1920. godine, ali za njega nije mogao da nađe izdavača u SSSR-u. Sam pisac je postao predmet napada, pa je 1931. godine tražio da ode iz idealne države, i što je interesantno, to je i dobio. Tako je Zamjatin u svojoj zemlji dobio ono što i pesnici kod Platona.

Njegov roman se zasniva na napetosti između želje stvaranja jednog novog društva i vapaja pojedinca. U toj kritici kolektivizma na jednoj i pojedinca na drugoj strani, nalazi se šizofrena situacija, što je karakteristično za totalitarne režime (s jedne strane se radi za dobrobit društva, dok pojedinac ne prihvata kolektivitet). Tu kontradiktornost koju je Zamjatin prikazao u Gogoljevskoj tradiciji – to je ujedno i njegov najveći doprinos.

U nastavku predavanja dr Ilić se osvrnuo na pitanje: Ko je najbolji Zamjatinov učenik? Naravno, reč je o Džordžu Orvelu i njegovoj “1984” gde je on precizirao mnoge stvari koje Zamjatin u delu “Mi” postavlja. Inače, naglašeno je da su tako i utopije, jednako kao i antiutopije, zastrašujuće.

Kasnije je cela priča otišla daleko više u vode politike, da bi se u zaključku istaklo sledeće: “Kako se spasiti od Zamjatina, od Orvela? Jedini spas je – demokratija”.

Zamjatin u Klubu 128!

Klub 128 nastavlja sa predavanjima u okviru svog novog ciklusa “Distopijski književni klasici”.

Drugo predavanje u okviru ciklusa, pod nazivom “Zamjatinova kritika kolektivizma”, održaće se u četvrtak, 31. marta, u 20h, u slušaonici 128 Filološkog fakulteta u Beogradu. Predavač dr Aleksandar Ilić govoriće o Zamjatinovom romanu “Mi”.

“Filozofi socijalnog inženjeringa su od Platona do Marksa zastupali utopijske projekte. Pisci su ih nasuprot tome kritički osvetljavali u svojim antiutopijama. Među njima značajno mesto zauzima i ruski pisac Jevgenij Zamjatin koji je u romanu ‘Mi’ ukazao na opasnost povezivanja totalitarne vlasti sa izumima tehnološke civilizacije. Zamjatinova opomena i danas je aktuelna.” (Aleksandar Ilić)

Beleška o predavaču:
Aleksandar Ilić rođen je 1945. godine, u tadašnjoj Čehoslovačkoj – danas Češka Republika. Diplomirao je, magistrirao i doktorirao na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta u Beogradu na kojoj je predavao do penzionisanja. Bio je urednik kulturne rubrike lista “Student” 1968. godine; godine 1969. bio je glavni urednik <crne serije> “Studenta”. Godine 1970. i 1971. bio je glavni urednik časopisa “Vidici” i za to vreme zaradio tri sudske zabrane istog časopisa. Početkom devedesetih godina bio je prvi glavni urednik prvog opozicionog lista u Srbiji, obnovljene “Demokratije”, i član Glavnog i Izvršnog odbora Demokratske stranke. Danas je ponovo vanpartijac. Objavio je zbirke kritika i ogleda “Na dobrovoljnom radu” (2000.) o srpskoj disidentskoj književnosti, “Izgnana književnost” (2000.) o češkim, poljskim i ruskim piscima; studije “Poetizam” (2000.) i “Kavez i slavuj” (2009.) o češkoj umetničkoj avangardi i njenoj kobnoj povezanosti sa totalitarnim utopijskim projektima marksizma-lenjinizma, “Od forme do strukture” (2010.) o Ruskom formalizmu i Češkom strukturalizmu. Preveo je sa češkog brojne književne studije, romane i drame.