Analiziran i Haksli, uskoro na red dolazi Orvel

Posle priče o Zamjatinovom romanu “Mi”, na red u Klubu 128 i njihovom serijalu “Distopijski književni klasici”, došao je red na Oldosa Hakslija i njegov čuveni “Vrli novi svet”. O njemu su govorili Janko Vukotić, student četvrte godine na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu i Ivan Damnjanović, apsolvent na Katedri za opštu književnost i teoriju književnosti Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Sama tema predavanja nosila je naziv “Univerzalno i aktuelno u Vrlom novom svetu”.

Prvih skoro sat vremena opširno izlaganje je imao Janko Vukotić koji je iscrpno analizirao broje aspekte Hakslijevog dela – počevši od termina “svetska država”, preko povezivanja implikacije totalitarnih režima i onoga što je prikazano u “Vrlom novom svetu”, pa preko pitanja seksualnih sloboda, gde imamo jedan totalno drugačiji pristup od Džordža Orvela (u “1984” Veliki brat strahuje od seksualnog čina), do toga šta se dešava sa informacijama (ponovo kod Orvela imamo cenzuru i manipulaciju, dok je kod Hakslija prisutna disperzija i kanalisanje ka trivijalnom).

Objašnjavano je i kako ljudska svest mora da strada u Hakslijevom svetu, kao i “svest o sebi i po sebi”, kakvi su sve metodi malverzacije, a u fokusu se našla i “soma” – sintetička droga koje imaju ekstatično dejstvo, uz napomenu da je Oldos Haksli pisao o uticaju droga na proširenje svesti. Končano, objašnjeno je i kako izgleda svet genetskog inženjeringa, uz biološko razvrstavanje u kaste.

Kompleksnost Hakslijevog romana je jedan deo priče zašto je “Vrli novi svet” i dalje interesantan, ali je pitanje zašto uopšte govorimo o tom delu, bio deo predavanja Ivana Damnjanovića koji je na početku svog dela izlaganja objasnio da sadašnji svet ponajviše liči na ono što je Haksli opisao – daleko više od svetova koje su nam predstavili Jegvenij Zamjatin (“Mi”) i Orvel. Haksli nam, zapravo, pokazuje da su obe strane – i leva i desna, prilično iste, za razliku od Zamjatina i Orvela koji daju kritiku totalitarnog sistema koji u osnovi imaju komunizam.

Uz pomniju analizu termina “distopija” i “anti-utopija”, Damnjanović se posebno osvrnuo na elemente romana iz današnje perspektive – komercijalizacija obrazovanja i dominacija materijalnog.

Usledila je i diskusija, pred uobičajeno prilično ispunjenom slušaonicom 128, gde će se nastaviti serijal “Distopijski književni klasici”, a gde uskoro treba očekivati razgovor o Džordžu Orvelu.

Antiutopija iz ličnog iskustva

Drugo predavanje u okviru Kluba 128 na Filološkom fakultetu bilo je posvećeno čuvenom Jegeniju Zamjatinu (po negovoj antiutopiji “Mi”) koju je održao profesor dr Aleksandar Ilić. No, kako je on imao prilike da živi u jednom “pokušaju utopije” (rođen je u Čehoslovačkoj 1945. godine), onda je i njegovo predavanje mnogo češće odlazilo u vode koje su se bavile političkim temama vezanim za totalitarizam, socijalizam, liberalizam.

Zamjatinova kritka kolektivizma

“Mi smo jedina od bivših socijalističkih zemalja koja nije raskrstila sa utopijom”, rekao je na početku svog predavanja Ilić kao uvod u priču o Zamjatinu. No, pre toga je morao da podseti na to da su utopije stvarali filozofi i proroci, a kritikovali pisci. Platon je bio prvi u pokušaju stvaranja idealne države “u kojoj su pesnici proterani”. Upravo se to, kako je dr Ilić naglasio, desilo Zamjatinu.

Ovaj ruski pisac je najčuveniji po svom romanu “Mi”, iz 1920. godine, ali za njega nije mogao da nađe izdavača u SSSR-u. Sam pisac je postao predmet napada, pa je 1931. godine tražio da ode iz idealne države, i što je interesantno, to je i dobio. Tako je Zamjatin u svojoj zemlji dobio ono što i pesnici kod Platona.

Njegov roman se zasniva na napetosti između želje stvaranja jednog novog društva i vapaja pojedinca. U toj kritici kolektivizma na jednoj i pojedinca na drugoj strani, nalazi se šizofrena situacija, što je karakteristično za totalitarne režime (s jedne strane se radi za dobrobit društva, dok pojedinac ne prihvata kolektivitet). Tu kontradiktornost koju je Zamjatin prikazao u Gogoljevskoj tradiciji – to je ujedno i njegov najveći doprinos.

U nastavku predavanja dr Ilić se osvrnuo na pitanje: Ko je najbolji Zamjatinov učenik? Naravno, reč je o Džordžu Orvelu i njegovoj “1984” gde je on precizirao mnoge stvari koje Zamjatin u delu “Mi” postavlja. Inače, naglašeno je da su tako i utopije, jednako kao i antiutopije, zastrašujuće.

Kasnije je cela priča otišla daleko više u vode politike, da bi se u zaključku istaklo sledeće: “Kako se spasiti od Zamjatina, od Orvela? Jedini spas je – demokratija”.